قصد آدمى حركت كرده تا به او رسيده است . و مراد از جمله * ( « فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ » ) * گناهان و زشتىها است . و معناى جمله * ( « وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ » ) * اين است كه خداوند بسيارى از همان گناهان و زشتىهايتان را مىبخشايد . خطاب در اين آيه اجتماعى و متوجه به جامعه است ، و مانند خطابهاى ديگر منحل به خطابهاى جزئى و به فرد فرد اجتماع نيست ، و لازمه اش اين است كه مراد از مصيبت هم مصائب عمومى و همگانى از قبيل قحطى ، گرانى ، و با ، زلزله و امثال آن باشد . پس مراد آيه اين شد : مصائب و ناملايماتى كه متوجه جامعه شما مىشود ، همه به خاطر گناهانى است كه مرتكب مىشويد ، و خدا از بسيارى از آن گناهان درمىگذرد و شما را به جرم آن نمىگيرد . پس آيه شريفه در معناى اين آيات است : « ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ » « 1 » . « وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَرَكاتٍ مِنَ السَّماءِ وَالأَرْضِ وَلكِنْ كَذَّبُوا » « 2 » . « إِنَّ اللَّه لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ » « 3 » و آيات ديگرى كه همه دلالت دارد بر اينكه بين اعمال آدمى و نظام عالم ارتباطى خاص برقرار است . به طورى كه اگر جوامع بشرى عقائد و اعمال خود را بر طبق آنچه كه فطرت اقتضاء دارد وفق دهند ، خيرات به سويشان سرازير و درهاى بركات برويشان باز مىشود ، و اگر در اين دو مرحله به فساد بگرايند ، زمين و آسمان هم تباه مىشود ، و زندگيشان را تباه مىكند . اين آن حقيقتى است كه سنت الهى اقتضاى آن را دارد ، مگر آنكه باز هم پاى سنت ديگر به ميان آيد ، همان سنت كه گفتيم حاكم بر سنت رزق است ، يعنى سنت امتحان و استدراج و املاء كه در اين صورت وضع صورتى ديگر به خود مىگيرد ، ( و به جاى چشاندن نمونه اى از آثار سوء اعمالشان ، نعمت را به سويشان سرازير مىكند ، تا به طور كلى با فساد خو

--> ( 1 ) اگر فساد در خشكى و دريا پيدا شود ، به خاطر گناهانى است كه مردم مىكنند ، و پيدا شدن آن براى اين است كه خداوند نمونه اى از آثار شوم اعمالشان را به ايشان بچشاند ، شايد برگردند . سوره روم ، آيه 41 . ( 2 ) و اگر مردم شهرها ايمان مىآوردند و تقوى پيشه مىكردند ، ما بركتهايى از آسمان و زمين برويشان مىگشوديم ، اما به جاى ايمان و تقوى تكذيب كردند . سوره اعراف ، آيه 96 . ( 3 ) خدا نعمتهاى هيچ قومى را دگرگون نمىسازد ، تا آنكه خودشان وضع خود را دگرگون كنند و رفتار خود را تغيير دهند . سوره رعد ، آيه 11 .